دشوار او هم ممكن است نشأت گرفته باشد : « بدان كه فهميدن كلام او و شناختن اسرار و رموزاتش در غايت اشكال و دشوارى است ، كسى را كه طريقهء او را مسلوك نداشته باشد ، و پيروى عادت و خصلت او ننموده باشد ، از براى آنكه او حكمت خود را مبتنى ساخته است بر اصول كشفى و علوم روحى ، پس كسى كه اصول آن را « كما هو » استوار نفرمود ، فروع را از آن استنباط و استخراج نتوانست نمود ، كسى كه عنان نفس از تعلّقات دنيا و آخرت نكشيد ، كام جانش حلاوت سخنان او نچشيد . و بالجمله شناخت سخنان او و حلّ كتب و مرموزات او موقوف است بر شناخت نفس ، و اكثر حكما و علما را از آن خبرى نيست مگر به نادر كه در عصرى يكى ظاهر شود » . شيخ ، مؤسّس حكمت اشراق است ، با آنكه در حكمت مشّايى تبحّر و تتبّع داشت ، آيين مشّائين و پيروان ارسطو را سست يافته و انتقاد سخت كرده است . روش خود را حكمت اشراقى و حكمت نوريّه خوانده و به حكماى مشرق منسوب داشته است . او خود صريحا مىگويد حكمت اشراق يعنى حكمتى كه بر اشراق كه كشف باشد نهاده شده يا مقصود از آن حكمت مشرقيان است كه اهل فارس هستند و اين هم به معنى اول بر مىگردد زيرا حكمت آنان كشفى و ذوقى بوده و به اشراق نسبت داده شده كه همان ظهور انوار عقلى است و اعتماد فارسيان در حكمت بر ذوق و كشف بوده است . اين علم كه از آن به علم سلوكى هم تعبير مىكنند ، نوعى فلسفهء نو افلاطونى است كه با اصطلاحات مأخوذ از آيين قديم ايرانيان توأم شده است . او يك سلسله قصّه‌هاى كوتاه تمثيلى هم در بيان احوال نفس و ذكر عقايد اشراقى دارد . آثار شيخ به عربى و فارسى و نظم و نثر فراوان است . شهرزورى ، چهل و پنج اثر از وى را نام برده و افزوده است كه « اين مجمل آن چيزى است كه به ما رسيده است از تصنيفات و اسامى آنها معلوم شده ، مىتواند بود كه تصانيف ديگر هم داشته باشد و به ما نرسيده باشد » . يكى از عمده‌ترين آنها حكمة الاشراق است كه علّامه قطب الدين شيرازى آن را صغير الحجم و كبير العلم توصيف مىكند و مىافزايد كه در